ملا مراد آقا لر

جامعه يهوديان مشهد، بقاء خود را همواره مرهون خدمات ارزشمند و ايثارگرانه روحاني مبارز و خيرانديش هاراو ملا مردخاي آقالر مي دانند. هاراو مردخاي آقالر ملقب به ملا مراد در سال1850ميلادي مطابق 5610 عبري، 11سال پس از واقعه اله دادي (قتل و غارت يهوديان در مشهد) در يك خانواده متدين در شهر مشهد چشم به جهان گشود .
طبق شواهد موجود، اجداد ملا مراد آقالر (1)، در اواسطه قرن هفدهم در زمره مهاجرين اسپانيائي بودند كه به ايران كوچ نمودند و در شهر كاشان سكني كردند و در زمان صدارت نادرشاه افشار، از كاشان به مشهد مهاجرت نمودند .
پدر وي آرفائل (2) آقالر از تجار سرشناس و از معتمدين مشهد به شمار مي رفت و طبق روال آن دوران مردخاي را جهت كسب تحصيلات فارسي به مكتب خانه اسلامي روانه ساخت ضمن آنكه وي، نزد پدرش در خانه همانند ديگر يهوديان، مشغول به فراگيري سنت هاي پدران، آداب رسوم، زبان عبري و آموزش و مطالعه كتب مقدس (توراه) گرديد .
ملا مراد آقالر در كسب تحصيلات اسلامي، اصول و فروع دين، آداب و رسوم اسلامي و تمامي قوانين قرآن را كاملا فرا گرفت، نيز بر زبان‏هاي فارسي و عربي تسلط يافت و با اطلاعات عميقي كه از علوم و معارف اسلامي و تفسير در مطالب قرآن آموخته بود توانست قرآن را به زبان فارسي ترجمه نمايد، و همين امر باعث شد اين شخصيت فرهيخته با عنوان رهبر اقلیت های دینی مشهد، بيش از بيش مورد احترام هاي خاص علما و مراجع تقليد شيعيان واقع شود، (ضمن آنكه ديگر همكيشان ملا مراد از اين احترامات بي بهره نماندند) و دائما توسط آنان به جلسات سخنراني دعوت مي‏شد.
وي با فصاحت كلام و با بلاغت بيان و نطق قوي و خطابه هاي بي نظيرش و اعمال سياست هاي مدبرانه، توانست روابط يهوديان مشهد را در آن دوران حساس و بحراني بهبود بخشد و شرایط متعادل تری را برای همکیشان یهودی خود فراهم آورد و نیز باعث شد، نقطه عطفي در حفظ اعتقادات و تسلسل فرهنگ يهوديت در جامعه يهودي ايجاد شود.
ملا مراد آقالر در راستاي تحصيلات اسلامي با جديت به مطالعه كتاب مقدس و آموزش ديگر كتب مذهبي راجع به اصول و قوانين در يهوديت پرداخت. وي از عنفوان جواني، هدفش يادگيري تلمود بابلي بود، اگرچه مطالب آن به زبان آرميت بود، ولي با تلاش پيگير، زبان آرميت را فراگرفت و براي فراگيري آن از نوعي توراه استفاده مي‏برد كه بخشي از آن به زبان عبري و بخشي ديگر آن ترجمه انقلوس بود.
ديري نپائيد، به بزرگترين آرزويش كه فراگيري تلمود بابلي بود نائل گرديد، ضمن آنكه به غير از زبان هاي فارسي و عبري و عربي، به زبان آراميت هم تسلط يافت و همين امر باعث گرديد، فصلي جديد در فعاليت هاي فرهنگي وي پديد آيد و اقدام به ترجمه بسياري از كتب و متون مذهبي نماید. و با استفاده از ترجمه توراه انقلوس (3)، توراه را به زبان آراميت (4) هم ترجمه نمود.
استعداد وي در نوشتاري، سخنوري و پژوهش هايش در امور ديني بي نظير بود و همواره با تبحري خاص انجام مي داد و به عنوان معلم تلمود توراه، در جامعه يهوديان مشهد توانست خيلي زود به مقام فتوادهنده دست يابد، و با پشتكاري خستگي ناپذير در حساس ترين دوراني كه يهوديان مشهد از مصائب گالوت به تنگ آمده بودند، رهبري جامعه يهودي را در يد پر توان خود گرفت و در حفظ و احياء اعتقادات و آداب رسوم يهوديت كشتي طوفان زده آنان را به ساحل نجات هدايت نمود.
در آن دوران (گالوت) كه امکانات خواندن و نوشتن زبان عبري و فراگيري علوم ديني وجود نداشت، وي بزرگترين خدمت فرهنگي و مذهبي را براي همكيشان خود انجام داد، صيدورهاي هفتگي شبات و موعديم را با نام "عولت شبات" به فارسي ترجمه و با خط عبري (فارسي يهود) به زير چاپ برد و به طور رايگان بين يهوديان مشهدي و ديگر شهرهاي تهران، شيراز، اصفهان و.... و حتي در ميان مشهدي هاي مقيم يروشاليم توزيع نمود و بستري فراهم آورد، تا قرائت صيدورها براي فارسي زبانان ميسر گردد.
ملا مراد آقالر كتب و متون مذهبي بسياري را، نظير مزامير داويد، سليحوت، مقيلاي استر، دعاهاي مخصوص روزهاي روش هشانا و كيپور، نیز سرودهاي عبري شير هشيريم (غزل سليمان)و قصيده هاي شعراي يهودي، شاهين و بابائي لطف را نيز به فارسي ترجمه و با سرمايه خودش به چاپ رسانيد و بعدها بسياري از آنان در يروشاليم، چاپ و یا تجديد چاپ گرديد. از آن جمله صیدور عولت شبات، کتاب سلیحوت در سال 1927 ، نصایح پدران، سرودهای روش هشانا و کیپور را در سال 1929 و ترجمه کتاب هگادا شل پسح در 1930 چاپ گردید. شيوائي متون ترجمه هايش و نوشتارهاي اديبانه وي به ويژه در رعايت قافيه بندي، نشان از آن دارد كه وي صاحب طبع شعر هم بوده است.
اگر چه بيشترين آثار نوشتاري ملا مراد به چاپ رسيده، ولي محدودي از نسخ دست خطي موجود وي در موزه تل آويو نگاهداري مي شود.
اهميت فعاليت هاي اجتماعي و فرهنگي ملا مراد آقالر، براي جامعه انوسيم مشهد و ديگر يهوديان ايران، بسيار قابل تقدير است، زيرا اين روحاني مبارز در سده 1250 خورشيدي مطابق با 1871 ميلادي زماني كه امکانات آموزشی برای یهودیان کم بود و یا در دسترس نبود تاکید نموده بود، خانواده ها می بایست در بعد از ظهر هر شبات در خانه هایشان جلسات دیبره (آموزشی) توراه تشکیل دهند و حقیقت دین یهود را به فرزندانشان آموزش دهند، و نگذارند میراث های فرهنگی شان به دست فراموشی سپرده شود.
در همين راستا در بعدازظهر هر شبات در خانه خودش اطاقي را اختصاص داده بود به كنيسا و كلاس هاي تلمود توراه جهت آموزش به نونهالان. وي به تمام همكيشان خود تكليف مي كرد كه بايستي بدرستی، تمامي ميصواهاي توراه را انجام دهند و بايد دين را محكم نگهدارند تا هر چه زودتر گئولا بيايد. ملا مردخاي (مراد) آقالر در مقام يك رهبر روحاني مبارز بر علیه جهل و به عنوان پيشواي دینی توانست در راستاي حفظ شئونات مذهبي و اشاعه‏ي دين و آئين يهوديت در میان همکیشانش، موفقيت هاي چشمگيري را كسب نمايد.
ضمن آنكه نه تنها باعث ايجاد تشكل و يكپارچگي در جامعه مشهدی ها شد، بلكه به سه اصل مهم و برقراري آن كه عبارت بودند از:
الف: منع ازدواج با خارج از دين
ب: كفن و دفن يهوديان در قبرستان خودشان
ج: انجام ميصوا، بريت ميلا متولدين پسر در خانواده در هشتمين روز.
توجه خاصی مبذل داشت.
شغل اصلي ملا مراد تجارت پوست، پارچه و ابريشم بود و با جيب پرفتوت خود كنيساي بزرگي در مشهد ساخت و خودش اين كنيسا را اداره مي‏كرد.
وي در سن 77 سالگي در سال 1927 ميلادي از طريق هندوستان به يروشاليم مهاجرت نمود و كليه مسئوليت هاي خودش را در مشهد به فرزند ارشدش هاراو رافائل آقالر (ملا رفيع) واگذار نمود و با وجود رسیدن به دوران بازنشستگی، ناتوانی و ضعف تا پایان عمر به فعالیت های فرهنگی خود ادامه داد.
ملا مراد آقالر در سن 86 سالگی در سال 1936 میلادی جان به جان آفرین تسلیم کرد.
در حال حاضر یکی از نواده های ایشان هاراب مردخای آقالر دارای یشیوای نر داوید در بنی پراک ایسرائل می باشد، و مانند پدر بزرگش به کارهای فرهنگی و خیریه مشغول می باشد.
توضیحات:
(1) :کلمه آقالر (AGULR) یک واژه اسپانیولی و به معنای عقاب می باشد.
(2) : کلمه آرفائل یکی از القابی بوده که معمولا در کاشان برای شهروندان یهودی استفاده می شده.
(3) : یکی دیگر از ترجمه های توراه، ترجمه ی اونقلوس یا انکلوس است. در تلمود بابلی آمده است که اونقلوس یا عقیلاس مردی رومی از خویشان قیصر روم بود که به دین یهود گرایش پیدا کرده بود. وی با راهنمایی ربی الیعزر و ربی یهوشوع، توراه را به زبان آرامی ترجمه نمود.
ناگفته نماند ترجمه اونقلوس کاملا آزادانه انجام گرفته و او خود رامقید دانسته است که از چهارچوب متن توراه دور نشود.
(4) : یکی دیگر از ترجمه های توراه به زبان آرامی (آرامیت) می باشد. در دوره تسلط ایرانیان به ارض مقدس، یهودیان علاوه بر زبان عبری به زبان آرامی نیز تکلم می کردند. در شبات ها پس از قرائت توراه به زبان عبری، بلافاصله ترجمه آرامی نیز قرائت می گردید.